Zamknij

Nie tylko skany. Jak pamięć Dzieci Zamojszczyzny trafia do cyfrowego świata

Materiał sfinansowany przez Książnicę Zamojską
18:58, 15.11.2026 Aktualizacja: 19:02, 15.11.2026
Skomentuj Nie tylko skany. Jak pamięć Dzieci Zamojszczyzny trafia do Sieci Książnica Zamojska

Co można zrobić, żeby historia, która przez dziesięciolecia przechowywana była w teczkach, albumach i prywatnych szufladach, mogła dotrzeć do kolejnych pokoleń? Można ją ocalić, zdigitalizować, opracować i udostępnić. W Książnicy Zamojskiej trwa drugi etap projektu „Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny”. W tym roku nie tylko zabezpieczaliśmy kolejne dokumenty. Zaczęliśmy też szukać nowych sposobów, by o tej historii opowiadać. Czas na podsumowanie.

Historia Dzieci Zamojszczyzny nie kończy się w archiwalnej teczce. Nie kończy się również na fotografii czy urzędowym dokumencie. Każdy zachowany materiał jest fragmentem większej opowieści - o konkretnym człowieku, rodzinie, miejscowości, wysiedleniu, pobycie w obozie, rozdzieleniu z bliskimi i próbie powrotu do normalnego życia. Dlatego „Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny” od początku jest czymś więcej niż projektem digitalizacyjnym. Jego celem jest ocalenie materiałów źródłowych, ich opracowanie i udostępnienie, ale także przywrócenie ich do obiegu społecznego i edukacyjnego.

Z papierowych teczek do cyfrowego archiwum

Pierwszy etap projektu, realizowany w latach 2024-2025, pozwolił opracować 1104 jednostki archiwalne i wykonać 14 040 skanów dokumentów. To był początek pracy, która pokazała, jak wiele materiałów dotyczących Dzieci Zamojszczyzny wciąż znajduje się poza dużymi, publicznymi zasobami archiwalnymi. W 2026 roku rozpoczęliśmy drugi etap projektu. Tym razem plan jest jeszcze ambitniejszy - około 3500 jednostek archiwalnych i ponad 30 tysięcy skanów. Materiały, które trafiają do projektu mają różne pochodzenie. Pozyskujemy je głównie z archiwum Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, Archiwum Państwowego w Zamościu, Muzeum Ziemi Biłgorajskiej, terenowych kół kombatanckich oraz środowisk zrzeszających "Dzieci Zamojszczyzny". Właśnie ta różnorodność źródeł sprawia, że cyfrowe archiwum może pokazywać historię z wielu perspektyw. Każdy zespół materiałów, który trafia do skanowania wymaga indywidualnego podejścia.

Proces digitalizacji poprzedza staranne przygotowanie dokumentacji, obejmujące zarówno jej uporządkowanie merytoryczne, jak i niezbędne czynności techniczne. - Usuwamy stare spinacze, zszywki, metalowe łączniki oraz inne elementy, które mogłyby utrudnić skanowanie. Rozdzielamy poszczególne karty, prostujemy zagięte narożniki, zwracając szczególną uwagę na delikatne i kruche fragmenty papieru. Każda czynność wymaga ostrożności, ponieważ naszym zadaniem jest nie tylko przygotowanie materiałów do dalszej pracy, ale przede wszystkim zachowanie ich w jak najlepszym stanie. Tak przygotowana dokumentacja trafia na specjalistyczny skaner dziełowy, przeznaczony do digitalizacji książek, dokumentów i materiałów archiwalnych. Urządzenie to pozwala na bezpieczne odwzorowanie materiałów bez konieczności nadmiernego ingerowania w ich oryginalną postać. Odrębną grupę stanowią fotografie osób, których dotyczą opracowywane materiały. Ze względu na ich charakter i znaczenie dokumentacyjne są one skanowane na innym, odpowiednio przystosowanym urządzeniu, umożliwiającym uzyskanie obrazu o wyższych parametrach rozdzielczości i jakości.

Digitalizacji poddajemy zarówno awers, jak i rewers fotografii. Na jednej stronie znajduje się wizerunek osoby, natomiast na odwrocie często zachowany jest jej własnoręczny podpis. Oba elementy mają istotną wartość dokumentacyjną, dlatego równie ważne jest wierne odwzorowanie fotografii, jak i zapisanych na jej odwrocie informacji. - mówi Renata Michalik, koordynator projektu.

Dobór urządzeń i parametrów digitalizacji nie jest przypadkowy. Odbywa się z uwzględnieniem obowiązujących wytycznych, w tym zapisów Zarządzenia Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych w sprawie digitalizacji zasobu archiwalnego, które określa zasady, standardy techniczne i organizacyjne tworzenia kopii cyfrowych. Wynikowe pliki wzorcowe (master), stanowiące cyfrowe odwzorowania oryginalnych materiałów w najwyższej jakości, przekazujemy do Narodowego Archiwum Cyfrowego (NAC) pełniącego funkcję Centrum Kompetencji w zakresie digitalizacji materiałów archiwalnych. Tak wygląda technologia.

- Zanim jednak dokument trafi do skanera, musi zostać odpowiednio rozpoznany i uporządkowany pod względem merytorycznym. To etap, który wymaga wiedzy, dokładności i zrozumienia charakteru zgromadzonych materiałów. Nie mamy bowiem do czynienia z jednorodnym zbiorem kartek, lecz z różnymi rodzajami dokumentów, które wzajemnie się uzupełniają i dopiero razem pozwalają odtworzyć historię konkretnych osób. Deklaracje członkowskie, odręcznie sporządzane życiorysy, zaświadczenia, relacje świadków, dokumenty urzędowe i decyzje administracyjne - każdy z tych materiałów ma swoją funkcję, wartość i miejsce w całym zbiorze. Dlatego tak istotne jest ich właściwe rozpoznanie, rozdzielenie, zakwalifikowanie i uporządkowanie przed rozpoczęciem digitalizacji. Chcemy zachować nie tylko pojedyncze dokumenty, ale również ich wzajemne relacje, chronologię i kontekst, w jakim powstały. - dodaje Renata Michalik.

W tej pracy szczególnego znaczenia nabiera świadomość, że za każdym nazwiskiem, podpisem, fotografią czy odręcznym zapisem stoi konkretny człowiek. Być może dla nas jest to dziś tylko kolejna karta w teczce, ale dla historii może być to jedyny zachowany ślad czyjegoś życia, świadectwo przynależności, osobistych doświadczeń, podejmowanych decyzji czy wydarzeń, które na zawsze odmieniły czyjś los.

Wystawa, która przekracza granice

Jednym z ważnych elementów projektu jest wystawa „By pamięć przetrwała…” autorstwa dra Janusza Kłapcia, poświęcona wysiedleniom ludności Zamojszczyzny w latach 1942-1943 oraz losom Dzieci Zamojszczyzny.

- W tym roku zrobiliśmy kolejny krok. Wystawa została przetłumaczona na język angielski i niemiecki i przygotowana w formie cyfrowej, dzięki czemu może być dostępna nie tylko dla mieszkańców regionu, ale również dla odbiorców spoza Polski. - mówi dyrektor Książnicy Zamojskiej dr Ewelina Lilia Polańska. - To ważna zmiana. Historia Zamojszczyzny nie musi być opowiadana wyłącznie tym, którzy mieszkają tutaj i znają lokalny kontekst. Dzięki wersjom językowym może trafić do nauczycieli, badaczy, instytucji kultury i odbiorców zainteresowanych historią okupowanej Polski także poza granicami kraju. - dodaje dyrektor Polańska. Wystawa dostępna jest w Bibliotece Cyfrowej Książnicy Zamojskiej.

Jak mówić o trudnej historii?

Sama dostępność dokumentów nie wystarczy. Można stworzyć najlepsze archiwum, ale jeśli młody człowiek nigdy się z nim nie zetknie, pozostanie ono zamkniętym zbiorem. Dlatego w drugim etapie projektu dużą wagę przykładamy do edukacji. Przygotowaliśmy specjalny webinar prowadzony przez Agnieszkę Jaczyńską - nauczycielkę, historyczkę, edukatorkę i autorkę publikacji dotyczących historii Dzieci Zamojszczyzny. Nie jest to wykład ograniczający się do przekazania wiedzy faktograficznej. Punktem wyjścia stała się konkretna koncepcja dydaktyczna, którą nauczyciel może przenieść na własną lekcję historii. Wykorzystując źródła, ikonografię i historię Dzieci Zamojszczyzny, pokazujemy, jak można przejść od opowieści o wielkich wydarzeniach historycznych do historii konkretnego człowieka i konkretnego miejsca. To szczególnie ważne w przypadku historii lokalnej. Bo czym innym jest informacja, że w latach 1942-1943 przeprowadzano wysiedlenia na Zamojszczyźnie, a czym innym pytanie: co wydarzyło się wtedy w miejscowości, z której pochodzi mój uczeń? Czy jego rodzina mogła być świadkiem tych wydarzeń? Co znajduje się w lokalnych archiwach? Jakie fotografie, dokumenty i relacje zachowały się do dziś?

- Chcemy pokazywać nauczycielom, że nie muszą zaczynać od podręcznikowej definicji. Można zacząć od fotografii, dokumentu, wspomnienia albo historii konkretnego osoby. Taki materiał często staje się znacznie mocniejszym punktem wyjścia do rozmowy o historii. – wyjaśnia Agnieszka Jaczyńska.

Zapraszamy nauczycieli historii

Kolejnym krokiem w realizacji projektu będzie spotkanie dla nauczycieli historii, które odbędzie się 10 grudnia 2026 roku o godz. 10.00 w Książnicy Zamojskiej. Będzie to okazja nie tylko do poznania efektów dotychczasowych działań, ale przede wszystkim do zdobycia inspiracji i praktycznych wskazówek, jak rozmawiać z uczniami o historii Dzieci Zamojszczyzny.

Spotkanie rozpocznie Renata Jarecka - nauczycielka szkół polonijnych i prezes Towarzystwa Miłośników Zwierzyńca, która opowie o obozie w Zwierzyńcu oraz działaniach podejmowanych przez Towarzystwo we współpracy ze szkołami i uczniami Szkoły Podstawowej im. Róży Zamoyskiej i Dzieci Zamojszczyzny w Zwierzyńcu oraz Zespołem Szkół i Placówek Oświatowych w Zwierzyńcu. Jednym z przykładów tej pracy będzie próba odtworzenia, na podstawie dostępnych źródeł pisanych i relacji mówionych, dzień po dniu życia obozowego. To pokazuje, jak lokalne dokumenty, wspomnienia i fotografie mogą stać się punktem wyjścia do poznawania historii.

Następnie Agnieszka Jaczyńska poprowadzi warsztaty poświęcone temu, jak nauczać o Dzieciach Zamojszczyzny na lekcjach historii. Uczestnicy będą mogli przyjrzeć się konkretnym materiałom i rozwiązaniom dydaktycznym, które można wykorzystać we własnej pracy z uczniami.

Spotkanie zakończy oprowadzanie po wystawie „By pamięć przetrwała…” dra Janusza Kłapcia, poświęconej wysiedleniom ludności Zamojszczyzny i losom Dzieci Zamojszczyzny. Wystawę można bezpłatnie wypożyczyć do szkoły i wykorzystać podczas lekcji. Może ona stać się punktem wyjścia do rozmowy nie tylko o wydarzeniach z lat 1942-1943, ale również o historii miejscowości, z których pochodzą uczniowie.

Chcemy, by nauczyciele mieli do dyspozycji nie tylko wiedzę, lecz także materiały i pomysły, które pomogą im podejmować ten trudny temat na lekcjach. By mogli wspólnie z uczniami szukać śladów przeszłości w dokumentach, fotografiach i relacjach, a młodzi ludzie mieli przestrzeń do zadawania pytań i poznawania historii własnego regionu.

Udział w spotkaniu jest bezpłatny. Planowana jest również transmisja online oraz możliwość uczestnictwa za pośrednictwem platformy Zoom. Zainteresowanych nauczycieli prosimy o zgłaszanie udziału do Książnicy Zamojskiej (Kamienna 20, Czytelnia Ogólna, I piętro, tel. 84 627 11 54, wew. 30).

Żeby uczniowie mogli pytać

Jednym z najważniejszych celów projektu jest stworzenie przestrzeni, w której o Dzieciach Zamojszczyzny można mówić bez lęku przed trudnymi pytaniami. To temat bolesny. Dotyczy przemocy, wysiedleń, rozdzielania rodzin, obozów, głodu, strachu i śmierci. Ale właśnie dlatego potrzebuje odpowiedzialnej edukacji. Nie chcemy, aby historia Dzieci Zamojszczyzny była obecna w szkołach wyłącznie przy okazji rocznic. Chcemy, żeby była częścią historii lokalnej. Żeby uczeń mógł zapytać, co wydarzyło się w jego miejscowości. Żeby nauczyciel miał dostęp do źródeł. Żeby fotografia przechowywana przez kilkadziesiąt lat w prywatnym albumie mogła stać się materiałem edukacyjnym. I żeby cyfrowe archiwum nie było tylko miejscem przechowywania dokumentów, ale przestrzenią spotkania z historią.

Archiwum na dziś i na przyszłość

Drugi etap projektu „Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny” będzie realizowany w latach 2026-2027. Całkowity koszt projektu na lata 2026-2027 wynosi 174 600 zł, z czego większość, czyli 124 600 zł, pochodzi z dofinansowania Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a pozostałe 50 000 zł to wkład własny Książnicy Zamojskiej, wsparty dotacją Miasta Zamość.

W 2027 roku planujemy kolejne działania edukacyjne, w tym warsztaty dla młodzieży, prowadzone w miejscach związanych z historią Dzieci Zamojszczyzny.

Bo ostatecznie nie chodzi tylko o to, ile dokumentów zeskanujemy. Chodzi o to, czy ktoś będzie chciał je zobaczyć. Czy nauczyciel wykorzysta fotografię na lekcji. Czy uczeń zapyta o historię swojej miejscowości. Czy ktoś odnajdzie w cyfrowym archiwum nazwisko człowieka, o którym przez lata wiedziała tylko rodzina. I czy za kilkadziesiąt lat nadal będziemy potrafili powiedzieć: pamiętamy.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – Państwowego Funduszu Celowego.

 

(Materiał sfinansowany przez Książnicę Zamojską)
Nie przegap żadnego newsa, zaobserwuj nas na
GOOGLE NEWS
facebookFacebook
twitter
wykopWykop
komentarzeKomentarze

komentarze (0)

Brak komentarza, Twój może być pierwszy.

Dodaj komentarz


Dodaj komentarz

🙂🤣😐🙄😮🙁😥😭
😠😡🤠👍👎❤️🔥💩 Zamknij

Użytkowniku, pamiętaj, że w Internecie nie jesteś anonimowy. Ponosisz odpowiedzialność za treści zamieszczane na portalu roztocze.net. Dodanie opinii jest równoznaczne z akceptacją Regulaminu portalu. Jeśli zauważyłeś, że któraś opinia łamie prawo lub dobry obyczaj - powiadom nas [email protected] lub użyj przycisku Zgłoś komentarz

0%