Tajemnicze listy w Lubaczowie

Ukryte przez dziesięciolecia, dziś znów przemawiają. W jednym z lubaczowskich budynków odnaleziono dokumenty, które rzucają nowe światło na losy żydowskich mieszkańców miasta i okolic. Ich treść porusza, a historia odkrycia wciąż rodzi pytania. Już wkrótce będzie można poznać pierwsze efekty prac nad tym wyjątkowym zbiorem.

Listy, które nigdy nie doczekały się odpowiedzi

Na jednej z zachowanych kartek widnieje krótka, lecz przejmująca wiadomość:
„Mój Drogi Krasnovo! Informuję, że jestem zdrowy. Napiszcie, jak wiecie, gdzie się znajdują Mana i Mundek. Piszcie jak najszybciej. Pozdrowienia dla wszystkich. Wasz Zygo” – głosi zapis (tłumaczenie własne redakcji).

To jeden z wielu listów i pocztówek, które pozostały bez odpowiedzi, a dziś stanowią bezcenne świadectwo dramatycznych prób nawiązania kontaktu z bliskimi po latach wojennej zawieruchy.

Odkrycie pod stropem kamienicy

Zbiór judaików został odnaleziony w 2023 roku podczas remontu jednej z kamienic przy ul. Tadeusza Kościuszki w Lubaczowie. Dokumenty, księgi i korespondencja znajdowały się w bardzo złym stanie technicznym, ukryte pod stropem budynku. Dzięki czujności znalazcy materiały nie uległy zniszczeniu i w 2025 roku trafiły do zbiorów Muzeum.

Do dziś nie wiadomo, kto i w jakich okolicznościach zebrał korespondencję w jednym miejscu. Ten anonimowy gest sprawił jednak, że świadectwa przeszłości przetrwały dziesięciolecia w ukryciu.

Bezcenne źródło dla badaczy

Najcenniejszą część zbioru stanowi korespondencja – pocztówki oraz tzw. listy trójkątne. Część z nich pochodzi z okresu międzywojennego oraz lat pierwszej okupacji sowieckiej (1939–1941), jednak trzon kolekcji tworzą pocztówki wysyłane z terenu ZSRR do Lubaczowa i okolic od końca lipca 1944 roku.

W tym czasie powiat lubaczowski był już zajęty przez Armię Czerwoną. Dla Żydów przebywających w głębi Związku Radzieckiego była to często pierwsza możliwość, by spróbować ustalić los rodzin i przyjaciół pozostawionych na terenach dotkniętych Zagładą. Większość tych prób zakończyła się ciszą.

Modlitewniki i codzienne zapiski

Uzupełnieniem korespondencji są hebrajskie księgi modlitewne oraz liczne luźne dokumenty i notatki. Choć mniej spektakularne, one również niosą ogromny ładunek poznawczy, ukazując codzienność, religijność i praktyki życia żydowskiej społeczności Lubaczowa.

Konserwacja i prezentacja

Dzięki wsparciu finansowemu Województwa Podkarpackiego Muzeum zleciło w 2025 roku konserwację zabezpieczającą całego zbioru. Szczególną uwagę poświęcono kolekcji 157 pocztówek, które – po dokładnych badaniach – mogą dostarczyć nowych, istotnych informacji o losach Żydów lubaczowskich w okresie międzywojennym, w czasie II wojny światowej oraz krótko po jej zakończeniu.

Spotkanie z historią

Prezentacja pierwszego etapu prac konserwatorskich odbędzie się w środę, 28 stycznia, o godz. 17.00 w siedzibie głównej Muzeum. Wydarzenie, organizowane w ramach Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu, przygotowali wspólnie Agnieszka Marecka z Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie oraz Dariusz Sałek z Działu Historycznego Muzeum.

To okazja, by spojrzeć na historię nie przez pryzmat liczb i dat, lecz osobistych słów zapisanych na kartkach, które miały dotrzeć do bliskich – lecz nigdy nie doczekały się odpowiedzi.