Chłopska fotografia z Harasiuk

Przez dziesięciolecia leżały ukryte pod podłogą starego domu. Około tysiąca szklanych negatywów, wykonanych w latach 20. i 30. XX wieku przez nauczyciela Teofila Jaśkiewicza, przetrwało wojenną zawieruchę i zapomnienie. Dziś fotografie mieszkańców Harasiuk i okolic tworzą niezwykły portret wiejskiej społeczności sprzed blisko stu lat. Części bohaterów udało się po latach przywrócić nazwiska.

::addons{"type":"fotoreport-slider","item":"6743"}

W sobotę, 26 września o godz. 16, na podwórku przy ul. Staszica 15 i 17, tuż przy Rynku Wielkim w Zamościu, będzie można zobaczyć wystawę fotografii Teofila Jaśkiewicza. To nie tylko dokument epoki, ale także opowieść o ludziach, których twarze przetrwały na szklanych płytkach ukrytych przez dziesięciolecia pod podłogą domu w Harasiukach.

Wydarzenie odbywa się w ramach projektu „Chłopska fotografia z Harasiuk w Ordynacji Zamojskiej”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Dziedzictwo społeczne”, prowadzonego przez Centrum Archiwistyki Społecznej. Projekt realizuje Fundacja „Obywatelski Wschód” we współpracy z Muzeum Fotografii w Zamościu.

Nauczyciel z aparatem

Teofil Jaśkiewicz spędził w Harasiukach 18 lat – od 1925 do 1943 roku. Był nauczycielem i kierownikiem miejscowej szkoły powszechnej. Jednocześnie pasjonował się fotografią. W czasach, gdy aparat fotograficzny był na wsi przedmiotem niezwykle rzadkim, Jaśkiewicz stworzył setki portretów mieszkańców. Fotografował dzieci, uczniów, młodych ludzi, rodziny, panny i kawalerów, a także całe wielopokoleniowe rodziny.

Jego fotografie przypominają niekiedy kadry z wędrownego atelier. Na wrotach stodoły zawieszał wzorzystą kapę albo prześcieradło i na takim tle ustawiał swoich modeli. Kobietom i dziewczętom dodawał korale, mężczyznom wkładał do kieszeni marynarek pióro lub długopis. Obok pojawiał się rower. Fotografował także bez specjalnej scenografii – przed chałupami, pod płotami, na skraju wsi i w pobliżu lasów.

Dzięki temu powstał niezwykły zbiorowy portret Harasiuk – ludzi, których fotograf znał, z którymi spotykał się na co dzień i których życie obserwował jako nauczyciel i sąsiad.

Tysiąc szklanych płyt pod podłogą

Najbardziej niezwykła jest jednak historia samych fotografii. W czasie II wojny światowej Teofil Jaśkiewicz opuścił Harasiuki. Szklane negatywy ukrył pod podłogą domu, w którym mieszkał. Przez dziesięciolecia nikt nie wiedział, co znajduje się pod deskami. Wszystko zmieniło się w 2005 roku. Podczas remontu domu jego mieszkanka zerwała podłogi w korytarzu. Wśród przegniłych tekturowych opakowań znalazła dziesiątki szklanych „płytek”. Początkowo nie było wiadomo, kto je wykonał ani kogo przedstawiają. Część znaleziska uległa rozproszeniu, jednak do Muzeum Fotografii w Zamościu trafiło ponad tysiąc szklanych negatywów. Okazało się, że jest to jeden z największych odkrytych w Polsce zbiorów tak zwanej fotografii chłopskiej.

Twarze wróciły do swoich nazwisk

Przez lata zdjęcia pojawiały się na wystawach organizowanych przez Muzeum Fotografii w Zamościu. W 2017 roku ukazał się również album „Czar starej fotografii w obiektywie Teofila Jaśkiewicza z Harasiuk”, autorstwa Adama Gąsianowskiego i Roberta Horbaczewskiego. Wciąż jednak ogromna część fotografii pozostawała anonimowa. Projekt „Chłopska fotografia z Harasiuk w Ordynacji Zamojskiej” pozwolił to zmienić.

Anna Rudy z Fundacji „Obywatelski Wschód” i Adam Gąsianowski, właściciel Muzeum Fotografii w Zamościu, opracowali 300 fotografii. Nie ograniczyli się przy tym do analizy samych zdjęć. Ruszyli do Harasiuk, Łazor, Derylaków i Sierakowa, szukając osób, które mogły rozpoznać bohaterów fotografii. To właśnie mieszkańcy okazali się bezcennymi przewodnikami po przeszłości. Dzięki ich wspomnieniom udało się ustalić imiona i nazwiska osób widocznych na wielu zdjęciach, a także miejsca wykonania fotografii i szczegóły dotyczące życia lokalnej społeczności.

Wśród osób, które podzieliły się swoją wiedzą, znaleźli się m.in. Krystyna Owczarek, Jakub Zabłotni, Janina Kołodziej, Krystyna Dziewa, Maria Mil, Michał Sobaszek i Krystyna Żywko. Szczególnie cenne były spotkania z 92-letnią Janiną Harasiuk i 87-letnią Julianną Zwolak – jednymi z najstarszych mieszkanek Harasiuk, które same zostały sfotografowane przez Jaśkiewicza w latach 30. i 40. XX wieku. Dla współczesnych odbiorców nie są to już anonimowe twarze. Za fotografiami znów pojawiają się konkretni ludzie, rodziny, miejsca i historie.

Nie tylko wystawa

Sobotnie wydarzenie w Zamościu będzie okazją nie tylko do obejrzenia fotografii. W programie znalazło się otwarcie wystawy oraz rozmowa o Teofilu Jaśkiewiczu i codziennym życiu mieszkańców Harasiuk w pierwszych dekadach XX wieku. Zaplanowano również prezentację katalogu wystawy autorstwa Anny Rudy i Adama Gąsianowskiego. Uczestnicy otrzymają go bezpłatnie. Organizatorzy przygotowali także nietypową atrakcję – „chłopskie atelier”. Pojawią się kapy, retro rower i stylizowana charakteryzacja inspirowana sposobem, w jaki niemal sto lat temu fotografował Jaśkiewicz. Każdy będzie mógł stanąć przed obiektywem i otrzymać bezpłatną odbitkę na papierze fotograficznym.

Historia zapisana na szkle

W fotografiach Jaśkiewicza nie ma wielkich wydarzeń historycznych. Są za to zwykli ludzie: dzieci stojące przed obiektywem, młode kobiety w odświętnych strojach, kawalerowie, rodziny i uczniowie. I właśnie dlatego ich wartość jest tak duża. Szklane negatywy przetrwały wojny, zmiany granic, przemiany społeczne i dziesięciolecia zapomnienia. Ukryte pod podłogą, czekały na moment, w którym ktoś ponownie spojrzy na zapisane na nich twarze. Dziś pozwalają zajrzeć do Harasiuk sprzed 80, 90, a nawet 100 lat. Dzięki pracy mieszkańców i badaczy wiele z tych twarzy po latach odzyskało swoje nazwiska.

Wszystkie fotografie opracowane w ramach projektu zostały opublikowane na portalu Centrum Archiwistyki Społecznej „Zbiory Społeczne” (zbioryspoleczne.pl).

To historia niezwykłego fotograficznego skarbu – ale przede wszystkim historia ludzi, którzy dzięki szklanym płytom po niemal wieku znów mogą zostać rozpoznani.